Um meint hlutleysi laganna: ËsamrŠmi Ý lagaßkvŠ­um kynfer­isbrota

Höfundur: Anna Bentína Hermansen

Lagaákvæði um kynferðisbrot eru í XXII. kafla almennra hegningarlaga. Ákvæðunum má skipta í fjóra flokka í samræmi við mismunandi hagsmuni þeirra sem þeim er ætlað að vernda. Hér ætla ég að fjalla um tvo flokka :

1. Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (194. gr-199. gr.)

2. Kynferðisbrot gegn börnum (200. gr.-202.gr.)

Hinir tveir flokkarnir eru eftirfarandi:

3. Vændi (206. gr.)

4. Brot gegn blygðunarsemi og klám (209. gr. og 210.gr.)

Kynferðisbrotalögin eiga það sameiginlegt að varða kynferðislíf fólks á einhvern hátt og veita athafnafrelsi á því sviði vernd. Sumum ákvæðanna er ætlað að vernda kynfrelsi fólks almennt. Öðrum er ætlað að vernda kynlíf þeirra sem eru minni máttar á einhvern hátt hvort sem það er vegna æsku, andlegs sjúkleika eða að viðkomandi þarfnist sérstakar verndar[1].

Eftir lagabreytingar á ákvæðum kynferðisbrota telst það til refsihækkunar:

 a. ef þolandi er barn yngra en 18 ára,

b. ef ofbeldi geranda er stórfellt,

 c. ef brotið er framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt.

Ragnheiður Bragadóttir prófessor og höfundur frumvarpsins bendir á að rannsóknir á dómum Hæstaréttar á árunum 1977-1996 sýni að ekki hafi verið nægilega tillit tekið til ungs aldurs þolenda við ákvörðun refsingar. Hún bendir á að ungir þolendur hafi lítinn líkamlegan eða sálfræðilegan styrk til að verjast nauðgunum. Markmiðið með þessum lið (195 gr. hgl.)

ákvæðisins er að leggja áherslu á hversu alvarleg og ámælisverð kynferðisbrot gegn börnum eru. Öll ákvæðin í 194.-199. gr. hegningarlaga ná til brota gegn börnum jafnt sem fullorðnum. Slíkt heyrir þó til undantekninga því brot gegn börnum eru allajafna heimfærð undir 200-202. gr. hegningarlaganna. Þau ákvæði voru sett með það að markmiði að vernda sérstaklega börn og unglinga gegn kynferðislegu ofbeldi og áreiti. Við þeim er hins vegar, í sumum tilfellum, vægari refsing og erfitt að sjá hvernig það verndi börn frekar gegn kynferðisofbeldi. Einnig virðist enn felast í breytingunum, sem að ýmsu leyti eru til góðs, ákveðið misræmi.

Kynmök við barn eru í eðli sínu gróft ofbeldi gagnvart því og má því ekki undir nokkrum kringumstæðum eiga sér stað. Ákveðið aldurstakmark er sett í lagaákvæðin til þess að koma í veg fyrir slíkt ofbeldi og kynferðismök við börn undir tilteknum aldri eru fortakslaust bönnuð.

200. gr. [Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn sitt eða annan niðja skal sæta fangelsi allt að [8 árum] og allt að [12 ára] fangelsi sé barnið yngra en 16 ára. Önnur kynferðisleg áreitni manns gagnvart barni sínu eða öðrum niðja en sú er greinir í 1. mgr. varðar allt að 4 ára fangelsi og allt að 6 ára fangelsi sé barnið yngra en 16 ára.

Athyglisvert er að refsimörkin eru mun lægri þegar barni er nauðgað en fullorðinni manneskju. Þegar fullorðinni manneskju er nauðgað skal gerandi sæta fangelsisvist eigi skemur en eitt ár og allt að sextán árum eins og segir í 194. gr. hgl. Ef ákvæðin eru sett til að vernda börn sérstaklega er óskiljanlegt hvers vegna slíks misræmis gætir, þar sem munar fjórum til átta árum á hámarksrefsingunni. Eini munurinn hér er að engin verknaðarlýsing er í þessu ákvæði eins og er í 194. gr. hgl. Hér er með öðrum orðum ekki gerð krafa um að beitt sé ofbeldi eða hótunum um slíkt. Ávallt er saknæmt að hafa samræði við börn, sama hvaða aðferð er notuð. Lögin kveða á um að 194. gr. eigi líka við um börn, en ákvæðin þar eiga hins vegar aðeins við ef ofbeldi er beitt.

Málið verður enn athyglisverðara ef skoðuð er 202. gr. hgl. En hún  á við þegar ekki er um skyldleika að ræða, þar segir: [Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn, yngra en [15 ára], skal sæta fangelsi [ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum]. [Lækka má refsingu eða láta hana falla niður, ef gerandi og þolandi eru á svipuðum aldri og þroskastigi]. Önnur kynferðisleg áreitni en sú sem greinir í 1. mgr. Varðar fangelsi allt að [6 árum].

Svo virðist sem að gerandi eigi yfir höfði sér þyngri refsingu ef hann misnotar barn sem hann þekkir ekki, heldur en sitt eigið barn. Þetta misræmi er algjörlega óskiljanlegt. Ef maður nauðgar ókunnugu barni eru refsimörkin svipuð og sé um nauðgun að ræða, að lágmarki eitt ár og allt að 16 árum. Ef hinn sami nauðgar sínu eigin barni munar fjórum til átta árum á hámarksrefsingunni og engin lágmarksrefsing er við því broti. Sameignlegt báðum ákvæðum eru hins vegar þeir dómar sem hafa verið kveðnir upp. Þeir nýta ekki nema fjórðung af hámarksrefsingu ákvæðanna, þar sem refsingin hefur allajafna verið á bilinu eitt til þrjú ár.

Ég hef sjálf ekki mikla trú á refsingum, hinsvegar gefur refsirammi ákveðnar vísbendingar um alvarleika brotsins. Ofangreind misræmi í lögunum sýna að jafnræði laganna er ábótavant. Hvers vegna þykir það minna mál ef barn verður fyrir ofbeldi frá skyldum aðila? Er ofbeldið minna og hver metur það? Eru lögin eins hlutlaus og við viljum að þau séu?

Hér á eftir fara hæstaréttadómar 1992-2009  þar sem sakfellt er fyrir nauðgun sem framin er með ofbeldi eða hótun um ofbeldi og brotaþoli er yngri en 18 ára.

1992:97           16 ára stúlka

1993:198         14 ára stúlka

193:691           13 ára stúlka

1994:230         14 ára stúlka

1994:1874       13 ára stúlka

1995:3089        16 ára stúlka

1997:3173       16 ára stúlka

1999:3459       16 ára stúlka

2000:1722       17 ára stúlka

2001:4518       17 ára stúlka

2003:379         17 ára stúlka

13.3 2003        17 ára stúlka

2003;3386       16 ára stúlka

8.3.2007          15 ára stúlka

24.5.2007        13 ára stúlka

31.5.2007        14 ára stúlka

29.5.2008        16 ára stúlka

11.12.2008      14 ára stúlka

18.6.2009        16 ára stúlka[2]

 


[1] Ragnheiður Bragadóttir. (2006). Kynferðisbrot. Reykjavík: Lagastofnun Háskóla Íslands.

[2] Ragnheiður Bragadóttir (2011). Hinn launhelgi glæpur. Kynferðisbrot gegn börnum. Háskólaútgáfan. Reykjavík.

SvŠ­i

  • 562 6868
  • 800 6868

Netspjall

  • English
  • Espanol
  • Thailand
  • Polski
  • Russian

StÝgamˇt

Laugavegi 170 | 105 ReykjavÝk
S. 562 6868 / 800 6868
stigamot@stigamot.is

Bankan˙mer:á101-15-630999
Kt.: 620190-1449

OpnunartÝmar
Mßnudaga - f÷studaga 9 - 18