Mßl■ˇfi­ um ÷fuga s÷nnunarbyr­i

Höfundur: Anna Bentína Hermansen

Að undanförnu hefur borið á umræðu um að femínistar séu leynt og ljóst að þrýsta á stjórnvöld til að taka upp svo kallaða „öfuga sönnunarbyrði“. Með hugtakinu Öfug sönnunarbyrði er átt við þegar sakborningur þarf að sanna sakleysi sitt, en í réttaríki er það hlutverk ákæruvaldsins að sanna sekt þess sakbornings sem það ákærir.  Þau rök sem liggja á bak við þessa fullyrðingu virðist byggja á frumvarpi til laga sem þingmennirnir Atli Gíslason, Lilja Mósesdóttir, Eygló Harðardóttir, Ólína Þorvarðardóttir og Valgerður Bjarnadóttir hafa ítrekað lagt fram á undanförnum árum[1].  Í greininni „Réttarvernd kynfrelsis“[2] útskýrir Atli hugmyndir sínar með frumvarpinu. Þar leggur hann höfuðáherslu á friðhelgi einkalífs sem eru stjórnarskrávarin réttindi samkvæmt 71. gr. hennar.[3]  Þau réttindi hverfast um að hver maður hafi rétt til lífs og rétt til að ráða yfir eigin líkama og sálarlífi. Frumvarpið leggur til breytingu á á nauðgunarákvæði hegningarlaganna þannig að dregið verði úr þætti ofbeldis eða hótun á því í verknaðarlýsingu ákvæðisins.

Ekki er tilgangur minn með þessari grein að svara fyrir frumvarpið, það geta þingmennirnir gert miklu betur en ég.  Málþófið sem hefur myndast í kringum ofangreint frumvarp virðist byggjast á miklum vilja til að túlka það þannig að reynt sé að þvinga fram öfuga sönnunarbyrði. Hvergi í ofangreindu frumvarpi er minnst orði á slíkt heldur er farið fram á að andlegar afleiðingar nauðgana hafi meira vægi þegar kemur að sönnunarbyrði, enda andlegir áverkar oft alvarlegustu afleiðingar kynferðisofbeldis.

Gagnrýnendur þessa frumvarp gefa sér að sönnunarmat á andlegum áverkum (áfallastreituröskun) sé fúsk og að þeirra mati ekki haldbærar sannanir.  Þeir gefa skít í slíka sérfræðiþekkingu og telja sig geta bent á áreiðanlegar rannsóknir sem sanni að hægt sé að gera sér áfallastreitu upp.  Út frá þessum rannsóknum geta gagnrýnendur fullyrt að með því að leggja meiri áherslu á andlega þáttinn og hverfa frá  verknaðarlýsingu séu „femínistar“[4] leynt og ljóst að sækjast eftir öfugri sönnunarbyrði.

Í kynferðisbrotum gegn börnum eru sýnilegir áverkar yfirleitt ekki til staðar og oft upplýsast þessi brot ekki fyrr en löngu eftir að þau eru framin. Sérfræðingar eru iðulega notaðir til að meta trúverðugleika vitna og sýna fram á afleiðingar brotanna. Fáum dettur í hug að tengja slíkt mat við öfuga sönnunarbyrði, enda ber ákæruvaldinu að koma með sannanir fyrir brotunum og leggja fram gögn sem hafin eru yfir skynsamlegan vafa.

Þungamiðjan í nauðgun er glæpurinn gegn kynfrelsi brotaþolans, rétt eins og þungamiðjan í þjófnaði er eignatjónið sem eigandinn verður fyrir. Stuldur á reiðhjóli er alveg jafn mikill stuldur hvort sem þjófurinn beitir valdi með því að slíta hjólið úr höndum eigandans eða tekur hjólið í leyfisleysi af lóð hans. Verknaðaraðferð þjófsins skiptir ekki máli hvað varðar eðli brotsins. Sama gildir ekki um nauðganir. Þar er megináhersla lögð á að annarskonar ofbeldi sé beitt við verknaðinn eða hótunum um slíkt.  Reiðhjólið okkar er því í raun betur varið en kynfrelsi okkar og líkami.

Nauðgunarákvæðið hefur margoft verið gagnrýnt

Nauðgun og önnur ólögmæt kynferðisnauðgun eru samsett brot sem felast í ólíkum verknaðarþáttum, þ.e. ofbeldi, hótunum, nauðgun og þvingunum í þeim tilgangi að ná fram kynmökum gegn vilja brotaþola. Margir fræðimenn hafa bent á að heildarskilning á brotinu skorti þegar fjallað er um málin í réttarkerfinu; þar sem aðaláherslan virðist beinast að því ofbeldi sem er beitt sem yfirskyggir allt annað [5]. Niðurstaða í dómum bendir til að tjón brotaþola sé metið út frá líkamlegum áverkum sem ekki eru til staðar nema í fjórðungi mála[6].

Gagnrýnin umræða um kynferðisbrot og meðferð þeirra í réttarkerfinu er ekki bundin við Ísland, né einskorðast sú gagnrýni við yfirlýsta femínista. Þessi umræða hefur verið mikið til umfjöllunar víðs vegar um heiminn í fjölmörg ár og hefur leitt til þess að löggjöf hefur verið breytt til þess að bæta mannréttindi brotaþola. Markmiðið með breytingunum er alls staðar hið sama; Í fyrsta lagi að einfalda reglurnar og gera þær nútímalegri með aukinni þekkingu á þessu sviði. Í öðru lagi að auka vernd brotaþola gegn kynferðisbrotum.

Löggjöf er sett með það að markmiði að hafa almenn og sérstök varnaðaráhrif, að fæla einstaklinga frá brotunum og endurhæfa þá. Hún er einnig sett til þess að fullnægja réttlætistilfinningu þjóðfélagþegna samfélagsins sem sætta sig ekki við að einstaklinur geti órefsað skert mikilvæg réttindi annars einstaklings[7].

Breytingar á lagaákvæðum um nauðgun 2007.

Lagaákvæðin um nauðgun er að finna í 22. kafla almennra hegningarlaga (194. grein) sem var endurskoðaður og samþykktur sem lög nr: 61/2007. Í frumvarpi þeirra laga er það sjónarmið lagt fram að dregið verði úr áherslu á verknaðaraðferðir en í stað þess verði megináherslan lögð á brot gegn kynfrelsi brotaþola þar sem samþykki skortir.

Enda er aðalatriði kynferðisbrots að brotið hefur verið gegn sjálfákvörðunarrétti fólks varðandi, kynlíf, frelsi þess og friðhelgi, sem er alvarlegast fyrir brotaþola. (Ragnheiður Bragadóttir lagaprófessor 2006: bls: 98)

Í frumvarpinu er tekið fram að ekki séu skilyrði um að ofbeldið sé svo mikið og þolandi svo illa leikin að hann verði bjargarlaus. Engar kröfur eru gerðar varðandi eðli árásar eða varanlegar afleiðingar af henni og þurfa afleiðingar ekki að vera aðrar en kynmökin sem ætlunin er að ná fram með ofbeldinu, enda eru þau þungamiðja brotsins.  Einnig kemur þar fram að rannsóknir hafi sýnt að brotaþolar kynferðisofbeldis verði yfirleitt fyrir miklu andlegu áfalli við árásina. Oftast hefur slíkt andlegt áfall mun meiri afleiðingar fyrir brotaþolann en hugsanlegir líkamlegri áverkar, þar sem kynferðisofbeldi skilur eftir varanleg spor í sálarlífi þolenda. Eða eins og segir í frumvarpinu:

„Þessi einkenni geta sálfræðingar og aðrir sérfræðingar greint og við sönnunarmat og ákvörðun refsingar er sjálfsagt að taka tillit til upplýsinga frá þeim um líðan þolenda eftir kynferðisbrot (Ragnheiður Bragadóttir 2006. Bls: 138).

Tilgangur kynferðisbrotalaga er ekki „öfug þolandabyrði“

Lögin eiga að vernda persónufrelsi, tryggja öryggi brotaþola og refsa kynferðisbrotamönnum. Eins og staðan er í dag er raunin sjaldnast sú þar sem afar fá nauðgunarmál berast dómstólum og af þeim sem tilkynna nauðgun enda um 3% með sakfellingu[8]. Flestum finnst þetta ekki viðunandi og vilja leita leiða til að tryggja enn frekar rétt brotaþola en 194. grein hegningarlaga um nauðgun á að hverfast um verndarhagsmuni þeirra.

Þær raddir sem hafa hljómað um að femínistar leitist eftir að umbreyta sönnunarbyrði þannig að ákærði þurfi að sanna að hann hafi ekki nauðgað brotaþola, byggir á afar huglægu mati og lítilli þekkingu á eðli og afleiðingum nauðgana. Rauði þráðurinn í gagnrýni þeirra virðist beinast að því sem ég vil kalla „öfug þolendabyrði“, þar sem hinn ákærði er sjálfkrafa og án nokkurra forsenda settur sem líklegt fórnarlamb þeirra sem kæra að ósekju.

Verndarhagsmunir 194 gr. hegningarlaga hverfist þannig um sakborning og þá hættu að hann verði dæmdur sekur út frá öðrum þáttum en líkamlegu ofbeldi. Í raun og veru er slík framsetning viðsnúningur á þeim verndarhagsmunum sem lögunum er ætlað að vernda. Í réttarríki ber ákæruvaldi að sanna sekt hins ákærða og hvers kyns vafi er hinum ákærða alltaf í hag. Í réttarríki ber líka að vernda samfélagsþegna fyrir hvers kyns nauðgun, þvingunum og brotum.
Eins og staðan er í dag er réttarvernd kynfrelsis ekki tryggð og því þarf að breyta.

 



[1] http://www.althingi.is/altext/140/s/0098.html

[2] Atli Gíslason og Jóhanna Katrín Magnúsdóttir (2006). Réttarvernd kynfrelsis. Guðrúnarbók. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.

[3] http://www.snerpa.is/net/log/stjornar.htm

[4] Gríðarleg gagnrýni hefur verið á verknaðarlýsingu nauðgunarákvæðisins. Ekki er ljóst hversu margir femínistar eru þar á meðal, enda slík flokkun jafn hæpin og að flokka gagnrýnendur eftir aldri, kyni, stjórnmálaskoðun eða öðrum breytum.

[5] Ragnheiður Bragadóttir 2006. Kynferðisbrot. Reykjavík: Lagastofnun Háskóla Íslands.

[6] Skýrsla nauðgunarmálanefndar. Rv. 1989, 361 bls. (Sameiginlegar tillögur og

greinargerðir er Jónatan Þórmundsson samdi ásamt fjórum öðrum nefndarmönnum og ritara nefndarinnar, 80 bls., svo og ritgerð Jónatans Þórmundssonar: Um kynferðisbrot, bls. 95-130.

[7] Ragnheiður Bragadóttir 2006. Kynferðisbrot. Reykjavík: Lagastofnun Háskóla Íslands.

[8] http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/10/11/obaerileg_bid_i_kynferdisbrotamalum_2/

SvŠ­i

  • 562 6868
  • 800 6868

Netspjall

  • English
  • Espanol
  • Thailand
  • Polski
  • Russian

StÝgamˇt

Laugavegi 170 | 105 ReykjavÝk
S. 562 6868 / 800 6868
stigamot@stigamot.is

Bankan˙mer:á101-15-630999
Kt.: 620190-1449

OpnunartÝmar
Mßnudaga - f÷studaga 9 - 18